140 handgeschreven stukken bladmuziek, maar wie was Elzard Kuhlman?

In de jaren 30 en 40 is het een zeer bekende naam geweest, maar daarna is het stil rondom componist, arrangeur en orkestleider Elzard Kuhlman. Zijn stukken worden niet meer opgevoerd en het lijkt wel of hij van de aardbodem verdwijnt. Gelukkig zijn er goede digitale bronnen, zoals Delpher, waar toch nog het een en ander aan biografische informatie naar boven komt. Kuhlman is op 6 januari 1904 geboren in Groningen en wordt violist bij de Groninger Orkest-Vereniging, om zich daarna toe te leggen op de piano.

Na het bezoek van het orkest van Paul Whiteman aan Nederland, raakt Kuhlman geïnspireerd en schrijft hij zijn eerste stukken, waaronder Syncopated music en nog een Jazz concert voor Radio Brussel (opname zie onderaan dit artikel). Hij legt contact met Ray Noble en vertrekt naar Engeland waar hij songs schrijft voor de Variety Shows van de BBC.

Terug in Nederland gaat hij kwintet de Song Singers begeleiden waardoor hij in contact komt met de AVRO. Vanaf 1938 leidt Kuhlman bij deze omroep twee orkesten: het Vaudeville Orkest, dat vooral operetterepertoire speelt, en het Amusementsorkest, dat een uitgebreide bezetting kent met strijkers en blazers, van wie een groot deel actief is geweest in het opgeheven orkest van Kovacs Lajos.

Na de Duitse invasie op 10 mei 1940 nemen de bezetters de controle over de radio over. Kuhlmans Amusementsorkest blijft maandelijks op de radio te horen onder de naam Elzard’s Cepheïden met een operetteprogramma. In 1941 wordt Kuhlman lid van de NSB; zijn AVRO-Amusementsorkest is vrijwel integraal door de Nederlandsche Omroep (NO) overgenomen en heet voortaan het Groot Amusementsorkest.

Na 5 september 1944, Dolle Dinsdag, breekt paniek uit onder Duitsers en NSB’ers. Zij vluchten in groten getale richting de oostgrens. Onder hen bevindt zich ook Elzard Kuhlman. Hij komt in Potsdam terecht, waar hij net als enkele andere voormalige NO-medewerkers tot het einde van de oorlog voor de Reichs-Rundfunk-Gesellschaft komt te werken. Na de Tweede Wereldoorlog krijgen NSB’ers niet de kans zich te verantwoorden voor de Commissie Zuivering Radio-Omroeppersoneel en worden ze bij voorbaat ontslagen.

Kuhlman krijgt in de zomer van 1946 een proces, dat de pers met belangstelling volgt. De Waarheid schetst Kulhman’s verdediging: “Het sociale programma van de NSB trok hem aan en verder was hij een groot voorstander van één nationale omroep, die beter functioneerde dan de vier omroepen afzonderlijk.” Het mag niet baten, Kuhlman vertrekt kort na zijn veroordeling naar West-Duitsland.

In januari 1949 doen de landelijke bladen verslag van de comeback van Kuhlman bij de AVRO-radio met een nieuw muziekensemble genaamd Selecta. Per 12 augustus 1950 wordt hem rechtsherstel verleend. De comeback lijkt van korte duur te zijn geweest, want in de Frans krant Le Soir (26 september 1950) lezen we dat Kuhlman en zijn echtgenote op 2 augustus 1950 uit Hilversum zijn vertrokken voor een wereldreis op de fiets. Het doel is via Frankrijk naar Tanger, Zuid-Afrika te bezoeken en uiteindelijk willen ze ook naar Amerika.

Het volgende teken van leven volgt in 1955 in een bericht in De Telegraaf (14 december). Daaruit blijkt waar Kuhlman de voorafgaande jaren zoal actief is geweest: hij werkte vijf jaar als dirigent-componist en pianist voor Radio Maroc in Rabat en Radio Algérie in Algiers. Kuhlman speelt zijn composities verder onder meer voor Radio Lyon en Marseille, voor Radio Barcelona en Radio Espanol en in Tanger voor Radio International. Ook is hij als tweede dirigent werkzaam voor de Opera in Constantine (Algerije). De daar sinds november ‘54 heersende onrust maakt een einde aan zijn werkzaamheden en sinds korte tijd is hij terug in Nederland, zo lezen we.

De handgeschreven muziek heeft de vele omzwervingen goed doorstaan. Op een aantal van de handgeschreven titels in de Muziekschatten-collectie zijn data genoteerd van concerten die Kuhlman met eigen werken gaf: naast bovenvermelde ook onder andere in Parijs (april 1952), Hilversum (december 1955) en Keulen (mei 1958).

Over de periode daarna is weinig informatie te vinden. Het laatste bekende feit met betrekking tot Elzard Kuhlman is dat hij de muziek componeerde voor de Duitse documentairefilm An den vier Enden der Welt (1961). De bladmuziek van een fragment daaruit, de Piloten-Song, bevindt zich ook in de Muziekschatten-collectie. Op het omslag is een adres in München vermeld.

Er is zo een en ander ontdekt, maar er blijven nog wat lacunes in de biografie van deze man, die in de begintijd van de omroep in Hilversum grote bekendheid genoot en vervolgens zijn heil elders zocht.

Dit artikel is geschreven voor afl. 11 van RECORDER, magazine over mediahistorie.
LINK

Bladmuziek van composities en arrangementen van Elzard Kuhlman in onze collectie

Bronnen:

• Bas Tukker: Dolf van der Linden – de vader van het Metropole Orkest (Hilversum, 2015)

• Ad Maatjens: Populaire muziek op de radio 1919-1941 (1996)

• Dick Verkijk: Radio Hilversum 1940-1945 (Amsterdam, 1974)

  Met dank aan Hella Liefting voor haar research